Қазақстандағы архив ісінің қазіргі кездегі терминологиялық жүйесінің қалыптасуы: мәселелері мен даму перспективалары

Аңдатпа

Мақалада Қазақстан Республикасындағы құжаттану мен архив ісінің терминологиялық жүйесінің қалыптасуы мен дамуы зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – салалық ұғымдық аппараттың қалыптасу кезеңдерін, даму тетіктері мен қазіргі жай-күйін кешенді талдау, сондай-ақ оны одан әрі жетілдірудің негізгі бағыттарын айқындау. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін кәсіби терминологияның қалыптасуының заңнамалық және нормативтік-әдістемелік негіздері қарастырылып, цифрлық трансформацияның оның құрамына ықпалы анықталды, отандық және шетелдік тәжірибеге салыстырмалы талдау жүргізілді. Зерттеудің дереккөздік базасын нормативтік құқықтық актілер, ұлттық және халықаралық стандарттар, терминологиялық сөздіктер мен ғылыми жарияланымдар құрады. Ұғымдық аппараттың бастапқы дамуы 1998 жылғы Қазақстан Республикасының «Ұлттық архив қоры және архивтер туралы» заңында базалық ұғымдардың заңнамалық тұрғыдан бекітілуі және кейіннен олардың ҚР СТ 1037–2001 стандартында жүйеленуі арқылы жүзеге асырылғаны анықталды. Одан әрі салалық терминология электрондық құжат айналымын, метадеректерді басқаруды, электрондық архивтеуді және құжаттардың ұзақ мерзімді сақталуын реттейтін жекелеген нормативтік құқықтық актілердің қабылдануы мен стандарттардың енгізілуі есебінен кеңейтілді. Ұғымдық аппаратқа ақпараттық технологиялар, деректерді басқару, ақпараттық қауіпсіздік және жасанды интеллект салаларындағы терминдердің енгізілгені айқындалды. Алайда жаңа ұғымдардың бірыңғай салалық жүйеге біріктірілмеуі қазіргі терминологиялық жүйенің фрагментті сипатына әкелді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы ұлттық терминологиялық жүйенің эволюциясын кешенді қарастырудан және терминдерді орталықтандырылған нормативтік бекіту моделінен оларды қалыптастырудың үлестірілген моделіне өту үдерісін анықтаудан тұрады. АҚШ, Канада, Корея Республикасы және Ресей Федерациясының тәжірибесін салыстырмалы талдау терминологиялық жұмысты ұйымдастырудың негізгі тәсілдерін анықтауға мүмкіндік берді. Мемлекеттік терминологиялық стандартты өзектендіру және құжаттану мен архив ісі бойынша ұлттық электрондық сөздік әзірлеу қажеттілігі негізделді.