Архивтерді сақтау – демократия мен құқықтық мемлекеттің кепілі ретінде

Аңдатпа

Бұл мақала Қазақстан Республикасы Конституциясының 30 жылдығына және осы маңызды оқиға аясында демократиялық дамуға, тарихи жадыны сақтауға және архивтік деректерге қолжетімділікті кеңейтуге арналған ашық диалогқа арналады. Автор осындай маңызды іс-шара аясында ұйымдастырылған дөңгелек үстелге қатысуға шақырылуын архив ісі және мемлекеттіліктің құқықтық негіздерін нығайту саласындағы халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығының мойындалуы ретінде қарастырады. Мақаланың бірінші бөлігінде Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995 ж.) мен Франция Республикасының Конституциясы (1958 ж.) арасындағы институционалдық ұқсастықтарға назар аударылады. Аралас саяси режим ретінде жіктелетін Қазақстан моделі Францияның Бесінші республикасының ықпалымен қалыптасқан. Аралас жүйенің тиімділігі ішінара президенттің өкілеттіктеріне байланысты, Бесінші Республикада оны кейде «республикалық монарх» деп атайды. Алайда Парламент пен Премьер-министрдің өкілеттіктерімен шектелген өкілеттіктердің мұндай шоғырлануы XXI ғасырдың сын-қатерлеріне жауап беруге мүмкіндік бермейді. Екінші бөлімде қазіргі демократиялардың алдында тұрған сын-қатерлер – дезинформацияның таралуы, мемлекеттік институттарға сенімнің төмендеуі және тарихты қайта жазуға ұмтылыс мәселелері қозғалады. Осы тұрғыда автор архивтердің сенімді ақпаратты, ғылыми негізделген дереккөздерді сақтаушы және азаматтық ағартудың құралы ретіндегі стратегиялық маңызын атап көрсетеді. Оның пікірінше, демократия тарихи құжаттарға еркін қолжетімділік пен объективті деректерге негізделген ғылыми ортасыз мүмкін емес. Ерекше көңіл Францияның Ұлттық архивін құру және оның жұмыс істеу тәжірибесіне бөлінген. Еуропадағы ең көне әрі құрылымдалған архив мекемелерінің бірі саналатын бұл архив үш негізгі орында (Париж, Пьерфит, Фонтенбло) орналасқан және әрқайсысы мемлекеттік әрі жеке құжаттарды сақтау мен насихаттаудың арнаулы функцияларын орындайды. Архив жүйесі ғылыми дәлдік, құқықтық ашықтық және қоғамдық қолжетімділік қағидаттарына негізделген. Мақаланың елеулі бөлігі Францияда орналасқан Халықаралық архивтер кеңесінің (ICA/ХАК) қызметіне арналады. 1948 жылы құрылған бұл ұйым ұлттық архив мекемелері мен кәсіби бірлестіктерді біріктіріп, архив саясатының жаһандық үйлестірушісі, халықаралық стандарттарды әзірлеуші, конференциялар ұйымдастырушы және архивистердің кәсіби алаңы ретінде жұмыс істейді. ХАК-нің жұмысы әлемдік архив мұрасын дамытуға және оны қолданудың стандарттарын арттыруға бағытталған, бұл әсіресе цифрландыру дәуірінде өзекті болып отыр. Қорытындысында автор Қазақстан Республикасының архивтері, Францияның Ұлттық архиві және Халықаралық архивтер кеңесі арасындағы ынтымақтастықты нығайтуды тек институционалдық жақындасу емес, сонымен қатар Қазақстан қоғамының кемелденуі мен ашықтығының нышаны ретінде қарастырады. Мұндай бірлескен архивтік бастамалар ғылыми диалогты, тарихи ағартуды дамытуға және қазіргі демократияның негізгі ресурсы – мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді қалыптастыруға ықпал етеді.