Жарияланым этикасы

«Жаңа Архив» ғылыми-әдістемелік журналының (бұдан әрі – Журнал) редакциялық алқасының мүшелері академиялық адалдық, ғылыми объективтілік, редакциялық рәсімдердің ашықтығы қағидаттарын және ғылыми материалдарды жариялауға жауапкершілікпен қарауды ұстанады.

Жарияланым этикасы Жарияланым этикасы жөніндегі комитеттің (Committee on Publication Ethics (COPE) жарияланым этикасының халықаралық стандарттарына сәйкес әзірленді. Ол Журнал материалдарын дайындауға және жариялауға қатысатын авторлардың, рецензенттердің, редакциялық алқа мүшелерінің және өзге де тұлғалардың этикалық мінез-құлқының қағидаттары мен нормаларын айқындайды.

Редакция қызметінің этикалық қағидаттары

Редакциялық алқа қолжазбалардың объективті және бейтарап қаралуын қамтамасыз етеді. Жариялау мүмкіндігі туралы шешімдер материалдың ғылыми маңыздылығы, оның журнал тақырыбына сәйкестігі, түпнұсқалығы, зерттеу сапасы және белгіленген талаптардың сақталуы негізінде қабылданады.

Редакция міндеттенеді:

• келіп түскен қолжазбалар, авторлар мен рецензенттер туралы мәліметтердің құпиялылығын сақтауға;
• редакциялық шешімдердің жеке, қаржылық, әкімшілік және өзге де сыртқы мүдделерден тәуелсіздігін қамтамасыз етуге;
• материалдардың ғылыми адалдығына негізделген күмән болған жағдайда оларды жариялауға жол бермеуге;
• жарияланым этикасының ықтимал бұзылуы туралы хабарламаларды қарау үшін қажетті шаралар қабылдауға;
• жеткілікті негіздер болған жағдайда елеулі қателерді түзету және жарияланған мәліметтерді нақтылау бойынша шаралар қабылдауға.

Авторлардың этикалық міндеттемелері

Авторлар ұсынылған қолжазбалардың мазмұнына, фактілер мен сілтемелердің тексерілуіне, мәтіннің түпнұсқалығына, дереккөздердің дұрыс пайдаланылуына және авторлық құқықтың сақталуына, тиісті рұқсатсыз пайдаланылған құпия деректердің болмауына жауапты болады.

Автор ұсынылған немесе жарияланған жұмыста анықталған елеулі қателер немесе дәлсіздіктер туралы редакцияға уақтылы хабарлауға және оларды түзетуге жәрдемдесуге міндетті.

Қолжазбалардың түпнұсқалығы және арамдықпен алынған көшірмелерге жол бермеу

Мәтін түпнұсқалығының ең төменгі көрсеткіші – 75%. Егер түпнұсқалық көрсеткіші белгіленген шектен төмен болса, редакция қолжазбаны рецензиялауға жібермей қабылдамауға құқылы.

Жарияланым этикасын бұзушылықтарға мыналар жатады:

• плагиат – бөтен идеяларға, мәтіндерге, нәтижелерге немесе өзге де материалдарға дереккөзді тиісінше көрсетпей авторлықты иемдену;
• өзіндік плагиат – бұрын жарияланған өз материалдарын олардың бұрын жарияланғаны туралы фактіні тиісінше ашып көрсетпей қайта пайдалану;
• қайталама жарияланым – мазмұны жағынан айтарлықтай сәйкес келетін материалды редакцияны тиісінше хабардар етпей және негіздемесіз қайта ұсыну немесе жариялау;
• деректерді ойдан шығару (фабрикациялау) – жоқ фактілерді, нәтижелерді немесе зерттеу деректерін жасау;
• деректерді бұрмалау (фальсификациялау) – зерттеу қорытындыларына әсер етуі мүмкін деректерді әдейі бұрмалау, өзгерту немесе іріктеп ұсыну;
• дұрыс емес дәйексөз келтіру – қажетті сілтемелердің болмауы, дереккөз мазмұнын бұрмалау немесе тиісті тұжырымдарды растамайтын сілтемелерді пайдалану;
• дәйексөз келтіруді манипуляциялау – белгілі бір жұмыстарға немесе авторларға сілтемелер санын ғылыми негіздемесіз жасанды түрде көбейту.

Авторлық

Авторлық ғылыми жұмысты дайындауға қосылған нақты зияткерлік үлесті көрсетуі тиіс. Зерттеуге елеулі қатыспаған тұлғаларды авторлар қатарына енгізуге, сондай-ақ маңызды үлес қосқан тұлғаларды тиісті негізсіз авторлар қатарынан шығаруға жол берілмейді.

Жасанды интеллект құралдарын пайдалану

Ғылыми мақалаларды дайындау кезінде жасанды интеллектіні (ЖИ) 10%-дан аспайтын көлемде пайдалануға рұқсат етіледі. ЖИ пайдалану үлесі 11%-дан 15%-ға дейін анықталған жағдайда қолжазба авторға пысықтауға жіберіледі. ЖИ пайдалану көрсеткіші 16%-дан асатын қолжазбаларды редакция қарауға қабылдамайды.

ЖИ-ді пайдаланудың рұқсат етілген түрлері: ғылыми мазмұнын бұрмаламай мәтінді тілдік және стилистикалық тұрғыдан редакциялау; зерттеу деректері мен нәтижелерін визуализациялау; мақаланы техникалық пішімдеу. Авторлар қолданылған технологияны, оны пайдалану мақсаттарын, жүгіну және/немесе пайдалану күндерін көрсете отырып, ЖИ құралдарын пайдалану фактісін ашып көрсетуге міндетті.

ЖИ-ді пайдаланудың рұқсат етілмейтін түрлері: негізгі ғылыми идеяны әзірлеу және автордың орнына қорытындыларды тұжырымдау; дербес ғылыми зерттеуді, авторлық талдауды және нәтижелерді түсіндіруді алмастыру; мақала бөлімдерін автордың өз бетінше дайындауын толығымен немесе басым бөлігінде алмастыратын мәтінді генерациялау.

Редакция академиялық адалдық талаптарының сақталуын ЖИ қолданудың сипаты мен көлемін, автордың ғылыми үлесінің дербестігін және ұсынылған нәтижелердің дұрыстығын ескере отырып бағалайды.

Рецензиялау және рецензенттердің міндеттері

Рецензенттер міндетті:

• қолжазбаларды объективті, дәлелді және тәуелсіз бағалауға;
• өз қорытындыларын ұсынылған материалдың ғылыми мазмұнына, өзектілігіне, нәтижелердің негізділігіне және сапасына негіздеуге;
• қолжазбаларды қараудың белгіленген мерзімдерін сақтауға не оларды сақтау мүмкін еместігі туралы редакцияны уақтылы хабардар етуге;
• зерттеудің елеулі кемшіліктерін, дұрыс емес көшірмелерді, деректерді түсіндірудегі қателерді және қажетті сілтемелердің болмауын көрсетуге.

Бағалаудың объективтілігіне әсер етуі мүмкін жеке, кәсіби, қаржылық немесе өзге де мүдделілігі бар рецензент бұл туралы редакцияға хабарлауға және қажет болған жағдайда рецензиялаудан бас тартуға міндетті.

Құпиялылық және ақпаратты қорғау

Редакция редакциялық-баспа процесі барысында алынған қолжазбаларды, рецензиялау материалдарын және дербес деректерді құпия түрде пайдалануды қамтамасыз етеді.

Авторлар, рецензенттер және редакциялық алқа мүшелері жарияланбаған материалдардың құпиялылығын сақтауға және олардың рұқсатсыз таратылуына жол бермеуге міндетті.

Мүдделер қақтығысы

Авторлар зерттеуді дайындауға, оны қаржыландыруға, нәтижелерді түсіндіруге немесе жариялауға байланысты болуы мүмкін ықтимал мүдделер қақтығысын ашып көрсетуге міндетті.

Рецензенттер мен редакциялық алқа мүшелері қолжазбаны қараудың бейтараптығына әсер етуі мүмкін мән-жайлардың бар екені туралы хабарлауы тиіс.

Мүдделер қақтығысы анықталған жағдайда редакция рәсімнің тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдайды, оның ішінде қолжазбаны қарауды басқа уәкілетті редакторға береді немесе тәуелсіз рецензентті тартады.

Жарияланған материалдарды түзету және кері қайтарып алу

Егер жарияланғаннан кейін елеулі қателер, дұрыс емес мәліметтер немесе ғылыми нәтижелердің дұрыстығына күмән келтіретін мән-жайлар анықталса, редакция түзетулер енгізу, тиісті хабарламаны жариялау не мақаланы кері қайтарып алу қажеттілігін қарайды.

Түзетулер анықталған дәлсіздіктерді жұмыстың негізгі нәтижелері мен қорытындыларының дұрыстығын жоғалтпай жоюға болатын жағдайларда енгізіледі.

Мақаланы кері қайтарып алу жарияланым этикасының елеулі бұзылуы расталған кезде бастамашылық етілуі мүмкін.