Қазақ ауылындағы малды тәркілеудің репрессиялық тетігі (архивтік құжаттар негізінде)

Аңдатпа

Мақалада 1917 жылдан бастап кеңестік репрессивті саясаттың құқықтық негіздері қарастырылады. Бұл саясат «террор», «концлагерь», «халық жауы» сияқты ұғымдарды қолданған және 1927 жылғы РСФСР Қылмыстық кодексіне негізделген, онда 46 бап бойынша ең жоғары жаза – ату жазасы қарастырылған. Архив құжаттары КСРО-дағы саяси қуғын-сүргіннің ауқымын, соттан тыс жаза кесетін ОГПУ органдарының, «Үштіктердің» қызметін ашып көрсетеді. Олар адамдарды бас бостандығынан айыру, жер аудару және ату жазасына кесіп отырған. Қазақ ауылдарында қуғын-сүргін 1928 жылғы Қазақ ОАК пен ХКК-нің «Ірі бай шаруашылықтарын және жартылай феодалдарды тәркілеу және жер аудару туралы» декретінен басталды. Архивтік дереккөздер ең алдымен тәркілеуге іліккендер – ірі байлар, содан кейін кедей адамдар, әртүрлі ұлттар мен әлеуметтік топтардың өкілдері екенін көрсетеді. Кеңес өкіметі оларды саяси қарсыластар ретінде қарастырған. Архивтік құжаттар репрессиялық механизмді ашады. Ол тек мал-мүлікті ғана емес, сонымен қатар жерді, мешіттерді, диірмендерді, үйлерді, киіз үйлерді, шаруашылық құрылыстарды, ауылшаруашылық құрал-саймандарын, жеке заттарды, тұрмыстық бұйымдарды тәркілеуді; алыс аймақтарға және Қазақстаннан тыс жерлерге жер аударуды; репрессияланғандардың балаларын мектептерден, орта және жоғары оқу орындарынан шығарып тастауды; жақын туыстарын жұмыстан босатуды қамтыған. Тәркілеу және ұжымдастыру саясатының нәтижесінде қазақ халқын күшпен отырықшыландыру жүзеге асырылды.