Қызылорда – Қызыл астана (республиканың орталығын көшірудің 100 жылдығына)

Аңдатпа

Зерттеушілер назарына Қазақ АССР Халық Комиссарлар Кеңесінің Республика орталығын көшіру жөніндегі комиссия мүшесі, Қазақ АССР Мемлекеттік жоспарлау (Мемжоспар) ғылыми қызметкері С.Д. Ақаевтың авторлығымен жазылған Қызылорда қаласының 1925–1926 жылдардағы жағдайына шолуы ұсынылады. 1924 жылы Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеуге және Қазақстанға оңтүстіктегі Жетісу және Сырдария губернияларының, сондай-ақ Қарақалпақ автономиялы облысының қосылуына байланысты, астананы Орынбордан байырғы халықтың тығыз қоныстанған жерінде орналасқан, Қазақстанның жаңадан қосылған аудандарында тұрған және бүкіл республикамен міндетті түрде көлік қатынасы бар басқа қалаға көшіру туралы ұсыныс туындады. Болашақ астана ретінде Ақтөбе, Ақмешіт, Ташкент, Шымкент және т.б. қалалар аталды. Бұл мәселе Мәскеу қаласында да талқыланды, алайда көптеген комиссия мүшелері арасында бірауыздылық болмағандықтан, шешімін таппады. Ақырында, бұл мәселе Қыр(Қаз) ОК РК(б)П қарауына беріліп, ол өз кезегінде шешімді қажетті экономикалық деректермен негіздеу үшін оны республиканың Мемлекеттік жоспарлау мекемесіне (Мемжоспарға) қарауды тапсырды. Жан-жақты талқылаудан кейін таңдау Ақмешіт қаласына түсті (1922 жылдың қыркүйегіне дейін Перовск қ., 1925 жылдың сәуірінен бастап Қызылорда қ.), және 1925 жылдың бірінші жартысында республиканың негізгі мемлекеттік мекемелері осы қалаға көшірілді. Төрт жыл бойы Қызылорда Қазақстанның астанасы болды, және бұл кезең қаланың да, бүкіл республиканың да дамуында маңызды белес болып саналады. ҚР Президенті Архивінің құжаттарынан көрініп тұрғандай, Қызылорда қаласының ауыр климаттық жағдайлары, негізгі тіршілікті қамтамасыз ету жүйелерінің болашағы жоқ күйі, республиканың солтүстігіндегі және шығысындағы ауқымды аумақтармен байланыстың болмауы – осының бәрі Қазақстан үкіметінің алдына жаңа таңдау қойды.